Harmonie: circulair vernieuwen met oog voor het bestaande 

In Capelle aan den IJssel onderging de jaren ’60 portieketagebuurt Hoven II een radicale metamorfose. Waar voorheen verouderde flats het straatbeeld bepaalden, is nu een eigentijdse, duurzame en groene wijk. Toch is niet alles verdwenen: twee van de twaalf flats kregen een tweede leven. Een deel van de oorspronkelijke bebouwing is behouden, maar wel in een volledig nieuwe, toekomstbestendige context.  

Deze transformatie kwam tot stand dankzij een samenwerking tussen Blauwhoed, KOW (architect), Stebru (aannemer), Havensteder (woningcorporatie), Antea (civiel adviseur) en RRog (landschapsarchitect). Eerder beschreven we hoe Harmonie een leefbare buurt werd. In dit artikel lichten we onze integrale en circulaire aanpak toe en gaan we in op de uitdagingen én oplossingen bij het renoveren en ‘aanpakken’ van verouderd vastgoed. 

Voor woningcorporatie Havensteder bood renovatie de kans om ervaring op te doen met het toekomstbestendig maken van Dura-Coignet flats – een veelgebruikt bouwsysteem uit de jaren ’60 en ’70, dat niet altijd meer voldoet aan de hedendaagse eisen. Tegelijkertijd wilde de gemeente een nieuwe, hoogwaardige en gevarieerde woonomgeving realiseren. Deze schijnbaar tegenstrijdige wensen bleken verenigbaar door zowel sloop als renovatie toe te passen: tien flats maakten plaats voor nieuwbouw en twee flats werden behouden en hoogwaardig gerenoveerd. Zo kon een autoluwe, klimaatadaptieve en biodiverse wijk ontstaan: Harmonie. 

De keuze voor renovatie vroeg om te beginnen om een grondige analyse van de bestaande gebouwen. Daarbij bleken de flats onder andere niet te voldoen op het gebied van woonkeur, buitenruimten en (rolstoel)toegankelijkheid. Uiteindelijk kwamen twee flats aan de randen van de wijk als meest geschikt voor renovatie uit de ruimtelijke en technische studie. 

De hoofdstructuur van de twee flats bleef zoveel mogelijk intact. We maakten gebruik van bestaande sparingen en waar nodig werden bijzondere aansluitdetails ontwikkeld, bijvoorbeeld bij binnenkozijnen. Om de toegankelijkheid te verbeteren, zijn liften en een galerij toegevoegd. Openingen in de nieuwe kopgevels zorgen voor meer licht, uitstraling en sociale controle naar de openbare ruimte. Een talud tegen de bergingswand voorkomt een blinde gevel op maaiveldniveau, waardoor ook de sociale veiligheid aanzienlijk is vergroot. Zo zijn technische uitdagingen vertaald naar ontwerpkeuzes die bijdragen aan woonkwaliteit, veiligheid en een prettig straatbeeld. 

Duurzaamheid kreeg binnen Harmonie een plek in al haar dimensies. De wijk is ontworpen als een hydrologische spons, die wateroverlast en droogte opvangt en tegelijkertijd biodiversiteit stimuleert. Denk aan de aanleg van een grote vijver, groenstructuren die floreren onder diverse beheermethoden en ruimte voor amfibieën en kleine diersoorten. Door de auto grotendeels uit het straatbeeld te halen en aantrekkelijke loop- en fietsverbindingen te creëren met het winkelcentrum en OV-haltes, staan gezondheid en ontmoeting centraal. 

Circulariteit fungeerde niet als middel, maar als kompas. Al in de analysefase is gekeken welke materialen hergebruikt konden worden. Veiligheid en losmaakbaarheid waren belangrijke criteria. Een sprekend voorbeeld is de gebroken stoeptegel: het voormalige bestratingsmateriaal van Hoven II is gespleten en verwerkt tot gevelsteen, waarmee van één tegel drie gevelstenen zijn gemaakt. Ook de overige gevelstenen bestaan voor bijna 60% uit hergebruikt materiaal, en de leien dakbedekking is losmaakbaar bevestigd voor toekomstig hergebruik. 

Het realiseren van een circulaire wijk als Harmonie vraagt om meer dan technische expertise en slimme ontwerpen. Minstens zo belangrijk waren de mindset en het doorzettingsvermogen van alle betrokken partijen om circulair ontwikkelen daadwerkelijk waar te maken. Het bouwteam werkte vanaf de eerste planvorming intensief samen. Daardoor konden circulaire materialen zorgvuldig worden bestudeerd, getest en geïntegreerd in de uitvoering. De verwerking van de stoeptegel als gevelsteen vergde bijvoorbeeld veel onderzoek vanwege gewicht en hechting. Daarnaast vroeg het oogsten van de tegels extra aandacht voor detail, vanwege variatie in dikte en kleur.  

Voldoende informatie over het bestaande casco is noodzakelijk, maar niet altijd beschikbaar  
Bij transformaties is inzicht in eigenschappen zoals betonkwaliteit en draagvermogen essentieel. Pas na het strippen konden bij Harmonie deze eigenschappen goed worden beoordeeld, wat bijsturing in een laat stadium noodzakelijk maakte. Enige flexibiliteit in de planning en in het werk is daarom van belang. 

Bouwteam vanaf de eerste planvorming 
De vroege betrokkenheid van architect, adviseurs en aannemer maakte het mogelijk om circulaire ambities te realiseren. Materialen konden bijvoorbeeld uitgebreid worden onderzocht en voorbereid. 

Extra aandacht voor circulaire materialen 
Werken met hergebruikte materialen vraagt om aanvullende garanties, testen en soms andere verwerkingstechnieken. Dit vraagt om een open mindset en bereidheid om te leren. 

Mindset en doorzettingsvermogen als succesfactor 

Naast techniek en ontwerp speelt de zachte kant een doorslaggevende rol. Het lef om samen buiten gebaande paden te denken, het doorzettingsvermogen om uitdagingen op te lossen en de intrinsieke motivatie om écht circulair te willen bouwen, maakten in dit project het verschil. Zonder deze gezamenlijke mindset was de circulaire transformatie van Harmonie niet mogelijk geweest. 

Harmonie bewijst dat een circulaire transformatie meer oplevert dan duurzame gebouwen alleen. Het creëert wijken met kwaliteit, karakter en toekomstwaarde – en laat zien dat lef, samenwerking en een intrinsieke motivatie om écht circulair te bouwen, het verschil maken.